Bahsettiği donanımlar arasında üretim aşamasında sadece TEI nin uçak motou konusunda bazı katkıları mevcut.Bir de Aselsan bazı elektronik sistemleri üretiyorsa üretiyordur o konuda da ben bilgi sahibi değilim.Bunun dışında yapısal bazı parçalar ve lastikler yine yan sanayi tarafından üretiliyor ancak
radar ya da fly by wire gibi uç sistemlerde herhangibir çalışma söz konusu değil.

Bu aşamada iş TAI den çıkıyor ve ülkemizde yer alan tüm sanayi kompleksleri ve AR-GE birimlerine geçiyor.Bu durumda sanırım bizim TAI yi bırakıp olduğu gibi Türkiye nin sanayileşme politikasını tartışmamız geekiyor.Dahası sanayileşmenin safhalarına şöyle bir göz atmamızda lazım sanırım...

Size bu konuda kısa bir olay anlatayım;bildiğiniz üzere II. Dünya savaşı sırasında Polonya'dan kaçarak Türkiye'ye iltica eden ve THK bünyesinde pek çok çalışma yapan Polonyalı bazı mühendisler var.Bunların yaptığı THK-2 çalışmasınıda pek çoğunuz biliyor olmalısınız.Bu çaılşmanın üretim aşamasına gelindiğinde tasarlanan boyutta uçak lastiğinin ülkemizde bulunmadığı saptanıyor ve bunun üzerine o dönem envanterimizde bulunan ve TOMTAŞ ta üretilen Magister uçaklarının 2 ana iniş takımı lastiği çatılıp her bir ön iniş takımında böyle ilginç bir düzenek kullanılıyor.Bu olayın bize verdiği dersleden biri de yan sanayinin dış alımdan üretime geçildikçe artan önemi oluyor.

Saygılar...

Mert ÇEVİK

Uçak sanayii dediğimiz şey büyük bir tasarım bürosu, bir kaporta atölyesi ve montaj hattından ibarettir. Uçak üretim kuruluşları için önemli olan şey iyi tasarımlar yapmak, bu tasarımların prototiplerini küçültülmüş ölçekli modeller tarzında üretip rüzgar tünellerinde deneyerek geliştirmek ve neticede 1/1 ölçekli prototipi üretip uçurarak bu model üzerinde deneylerine devam etmektir. JSF konusunda da, F-22 konusunda da bu böyle olmuştur. Uçak gövdesinin parçalarının üretimi ise aynen bir kaporta atölyesini andırır. Hele miktarlar binlerle ifade edilmeyip yalnız yüzler civarında bir üretimden bahsediliyorsa...
Prototip üretiminde özellikle son derece basit kalıplar ve şablonlar kullanılarak gövdenin parçaları üretilir.

Geçmişte ve günümüzdeki ABD uçak firmalarını gözümüzün önüne getirelim.
Boeing
Douglas
McDonnell
Lockheed
North American
Republic
Convair
Curtiss vs., vs. Bu listeyi çok uzatmak mümkün. Bu firmalar yalnız tasarım ve gövde üretimi yaparlar. Birçoğunun kendi rüzgar tünelleri vardır. Uçakların turbojet, turbofan tipi motorları için ABD'de iki önde gelen firma vardır: General Electric ve Pratt & Whitney. Fırlatma koltuğunu bir zamanlar Lockheed kendi yapardı ama şimdi Batı'da moda İngiliz orijinli Martin Baker kullanmak. Elektyronik aksam ise Hughes, Westinghouse, Sperry vs. firmalar tarafından üretilir. Havacılığın gelişmiş olduğu İngiltere ve Fransa'da da durum aynıdır. İleri bir seviyede uçak sanayii olab Brezilya (Embraer) ise yukarıdaki parçaların çoğu için dışarıya bağımlıdır. İspanya da (CASA) aynı durumdadır. Ancak Rusya'da durum biraz değişiktir. Sovyetler Birliği'nde tasarım büroları, deney ve araştırma kuruluşları ve gövde üretim tesisleri ayrı kuruluşlardı. Örneğin MiG yalnız bir tasarım bürosu olup modellerini geliştirmek için TsAGI ile yakın çalışma içinde bulunur, üretimi ise apayrı bir şehirde olan KNAAPO yapardı.

Sayın Mert Çevik'in de belirttiği gibi uçak sanayii yan sanayie çok bağlı bir kuruluştur. Ama yan sanayi olmazsa olmaz, biz uçak yapamayız diye bir düşünce son derece yanlıştır. Örneğin MiG VVS(Rus Hava Kuvvetleri)ve dış pazarlar için dizayn ettiği ve birkaç tane ürettiği ileri eğitim ve kara saldırı uçağı MiG-AT'nin motorları Fransız'dır (export versiyonunda). Elektronikler de Batı orijinlidir. Burada önemli olan o tasarımı yapabilmek, lojistiği gerçekleştirebilmek, ülke ekonomisine ilave bir kambur eklemeden rantabl bir biçimde üretimi gerçekleştirebilmektir. Benim daha önceleri başlattığım "Kendi Uçağını Kendin Yap" diye bir forum vardı. Bu konu burada enine boyuna tartışıldı.

Biz kendi uçağımızı rahatlıkla kendimiz yapabiliriz. Bu başlangıçta temel jet eğitim uçağı, ileri jet eğitim uçağı veya taktik saldırı uçağı olabilir (örneğin AMX gibi). Havacılığa aşık bir makina mühendisi olarak o günleri görmek beni tasavvur edilemiyecek tarzda mutlu edecektir.

Hepinize en içten sevgi ve saygılarımla

Cok guzel anlatmissiniz, inanin bana benim de mutlulugum sizin mutlulugunuzdan daha asagida olmaz, soyle guzel bir jet tasarlasak. TAI nin muduru bir emekli tuggeneral, yani ordumuzdan, ve israrla kendi ucagimizi kendimizin yapabilecegini soyluyor.

En azindan dediginiz gibi egitim amacli jetler tasarlanabilir. Veyahut sivil tasimailik icin jet motorlu ucaklar, Embraer gibi mesela.

Simdi ben bakiyorum, biz JSF projesine niye girdik? F16 lari yenilemek icin. Pekiyi F 4 ler? onlara ne olacak, bu sefer F4 lerin ucamayacagini anlayinca, ordumuz F16/JSF kombinasyonu ile ucacagini acikladi. Kisacasi bizim F35 in yanina ucaga ihtiyacimiz var aslinda iki motorlu bir ucaga ihtiyacimiz var cunku F 35 ler tahminen sinir bolgelerine konuslandirilacak. Ustelik 240 da degil tam 150 tane planlandi, ABD ile iliskiler malum, alacagimiz sayinin ne olacagi belli de degil. Yani ulke iclerine konuslndiracagimiz, ucus suresi fazla olmasi gerekecek cift motorlu ucaklara ihtiyacimiz var.

Pekiyi ates cemberi icerisinde yasayan ordumuz, bu ucak sorununu nasil halledecek? F 22 ile mi?, F 15 ile mi? F 22 neredeyse imkansiz, F 15 ise kesinlikle hele 2010 yilindan sonra hic uygun degil. EF2000, Rafale gibi ucaklarin teknolojileri F 15 den cok daha iyi. Yani bir cift motorlu ucak kisacasi gerekli olacak ve bu ucak ABD den temin edilmeyecek. Rus Su' lar ise kategori disi cunku ABD izin vermez.

Keske EF2000 veya Rafale projelerine katilsaydik. EF2000 projesinde ne oldu bilmiyorum ama Rafale bizi cagirdi. Biz ne yazik ki cok buyuk hata ettik bence ve katilmadik. Bizim icin uygun olan, EF2000 veya Rafale projelerine katilmak, ya da kendi cift motorlu ucagimizi tasarlamaktir. BU dakikadan sonra EF2000 ve Rafale politik sebeplerden dolayi imkansizdir, hele Fransizlar Ermeni anitini diktikten sonra.

Benim ordumuza tavsiyem, biraz feragat edip savunma sanayimize destektir. Fransa EF 2000 konsorsiyumunu kurdu. Ama bakti ki kendi savas ucagi sanayiine para yetistiremiyor, cikti ve Rafale yi uretti, EF 2000 kadar iyi bir ucak degil ama en azindan Fransiz, ambargo tehditi yok, ve daha da onemlisi istihdam yaratti, Fransa ekonomisine daha da cok hizmet etti.

Bizim ordumuzda bu yoldan gitmeli, biraz daha kotu bir ucak olsun ne cikar? Elbette cok yetersiz birsey tasarlamanin manasi yok , iyi birseyler tasarlanir bence, ve sonucta kazanan Turkiye olacaktir.

Ben aviyonik konularda bircok yerlere gelmis olmamiz gerektigine inaniyorum cunku F 4 modernizasyonu boze bir cok sey pgretmistir, radar tasarimi ve programlama gibi mesela. Eskisehir Hava Ikmal ve Havelsan da da SIL laboratuvarlari var. Umarim birseyler kazanmisizdir bu modernizasyondan.

Tabii ki ben biraz ucukca hayaller one surdum... Koca Fransa ancak kendisi bir cift motorlu Rafale tasarlarken bizim cift motorlu bir ucak tasarlamamiz ucuk olabilir, tbii bu konuyu TAI de calisan birisi cevaplayabilir. En azindan EF2000 icin calisabiliriz, cunku bu projenin daha asamalari muhakkak olacaktir. Avruypalilar F 22 yi yakalamak ister zannediyorum. En azindan bu projeye umarim katiliriz.

Bagimsiz savunma sanayisi cok onemli hem de cok onemli.

Peki kime satıcaksınız ve ne kadara?
Devletin bu konuda desteği olmalı mı ve ne seviyede?
Konunun başında bahsedilen F-16 F-35 arası ya da F-16 seviyesinde bir tasarımın kaç paraya mal olacağı konusunda bir fikri olan var mı?
Ülkemizde ki sanayi politikalarını birisi çok kısa özetliyebilir mi?
Mesele bir havacılık meselesi mi ,bir sanayi meselesi mi yoksa bir gurur meselesi mi?
Cevaplıyacak olanlara şimdiden çok teşekkürler...

Saygılarımla...
Mert ÇEVİK

Simdilik zaten TAI nin onunde 2 buyuk hatta 3 buyuk proje var. IHA(Kendi tasarimimiz), Awacs(Govde uretimi, aviyonik entegrasyon) ve ATAK(Gene motor, vs. disinda yerli katki ile uretim ). Simdilik TAI zaten bunlara konsantre olmus durumda. Baslarini kasiyacak vakitleri yok, ama bir de gercek var. Bir ucak tasarim starti verildikten 10 yil sonra ucuyor. Yani kisacasi F 4 ler bir 10 yil daha ucacak. Bence birseyler yapmaya baslasak iyi olur.

Sevgili Tayyareciler;

Bir gün önce şu ana kadar şu ya da bu tartışmada beyan edilen fikirler ve mutabık kalınan konular bellidir.Saptamayı başardığım bir kaçını daha önce size sunmuştum,ardından da yukarıdaki soruları sormuştum.Sorulara hala bir yanıt alamadım ben de sizin için yanıtlamak istedim;

*Konunun başında bahsedilen F-16 F-35 arası ya da F-16 seviyesinde bir tasarımın kaç paraya mal olacağı konusunda bir fikri olan var mı?

Bakınız size bu konuda bir tek örnek vereyim;(-ki bu herkesin bahsettiği şu F-16 türevi tasarıma sanırım en yakını olucak.)

İsrail'in F-16 dan türettiği Lavi isimli bir tasarımı olduğu sanırım herkesce biliniyordur.Bu tasarıma İsrail hükümeti 800 milyon dolar bitirme bedeliyle başladı.Yani ilk uçak üretim hattına sokulana dek hükümet bu kadarlık harcama yapacağını öngörüyordu.Uçağın ilk prototipi uçtu ve büyük ilgi topladı hatta bazı spekülasyonlara göre manevra kabiliyeti F-16'yı katlıyordu.Çin uçakla ilgilendi ve 2. prototipin çalışmalarına mali destekte bulundu sonunda Çin'de projeye ortak oldu ve proje iki taraflı yürütülmeye başlandı.Sonunda bakın ne oldu.Proje'nin maliyeti 2.5 milyar doları aştı ve proje iptal edildi.Hala uçar vaziyette bir "Lavi" Çin hava kuvvetleri envanterinde bulunmaktadır.

İşte size bu işin maliyeti hem de bir yabancı ortağa rağmen(-ki yabancı katılımcı bir projenin yaşaması için bulunmaz bir destektir.)

Şimdi bir de üreteceğimiz F-35'in rakamlarına bakalım.Bu uçağın geliştirilmesi için katılımcı ülkeler 4.5 milyar dolar ve ABD 4.5 milyar dolar olmak üzere toplam 9 milyar dolarlık Ar-Ge masrafı yapıldı.Uçağın kesin satacağı adet 6000
ki F-16 bu kadar satmamıştı (4000).Dahası ABD hükümeti X-32 yi geliştiren Boeing'ede ihaleyi kazanamayınca yaptığı tüm masrafları geri ödedi.Tüm bu harcanan paralar ve yüksek pazar payı karşılığında uçağın birim fiyatı 35 milyon dolar.Buna karşılık başka bir model F-22'nin birim fiyatı şimdiden 200 milyon dolara çıktı ki ABD hükümeti bu fiyatı kırabilmek için uçağın bazı pahalı özelliklerinden vazgeçmeye başladı bile.
İşte size pazar payının önemi ve bir savaş uçağı uçurmak için harcanılması gereken üç değişik miktar.

Şimdi bu F-16 türevi bir uçak üretebileceğimizi idda eden arkadaşlar acaba az çok bunun bize kaça patlıyacağınıda söyleyebilirler mi???

**Diğer sorularımın cevapları da geçen zaman içinde gelicektir...

Saygılarımla...

10 milyar dolar bile vermemiz gerekse, bu parayi bit=rden vermeyecegiz.

Bakin size birsey soyleyeyim. Bir tanidigim, UAV isi ile ilgileniyor Amerika' da, ucan cihazlari iyi taniyor. biz zaten F 16 lara verdigimiz paranin 20 mislini sadece yedek parcasina verdik, yani bir hava platormunu aldigimizda aslinda sadece gercek fiyatin yuzde 5 ini oduyoruz. Kalan yuzde 95' i yedek parcaya gidiyor.

Simdi sana soruyorum, kendi ucagimizi uretmemiz mi daha krli yoksa ABD den mi almak?

Bakin bu konu ciddi, Wolfowitz ve Grossman adindaki Musevi kokenli iki ABD li sokak kopegi tarih boyunca Turklerin yahudilere yaptigi iyilikleri unutup, resmen bize hakaret etti, peki cevap verebildik mi? Hayir. Neden? Neden ayni sertlikte olmasa da cevap vermedik?

Sevgili Mert ve tum Tayyareci ag katilimcilari, boyle bir ulkede yasiyoruz. Bu duzen kolay kolay degismez. Sorun para falan degil. Baska seyler daha baska seyler. Bagimsiz olmak tam bagimsiz olmak. HAtirlayan bilir, Sakarya savasindan once bir Fransiz elcisi Mosyo Guillion(umarim adini dogru heceledim, Fransizcaya hic alisik degilim), kapitulasyonlari kaldirip tam bagimsizlik istememize guldu, biz de , kusura bakmayin, tam bagimsizlik olmadigi muddetce, ne yazik ki savas devam edecek demistik.

Bu ulkeyi savunanlar, bugun bize soylesinler, biz bu isi yapamiyoruz, gelin siz yapin, ciplak elle de olsa savunuruz.

Saygilarimla,
Mehmet Kale

NOT: MEsajim asiri derecede uc olduysa , sayin Tayyareci yoneticileri, kusuruma bakmayin, simdiden ozur dilerim.

Ancak ben burada meseleyi nasil ele aldigima dikkatinizi çekmek isterim isterseniz bunun için daha önce sordugum sorulara bir bakin.Meseledeki yaklasimimin sadece paradan ibaret olmadigini göreceksiniz.Kalan sorulara yanirt verecek zamanim yoktu ancak gelecek günlerde hepsi için ayri bir yanit metni hazirliyacagim o zaman çizecegim perspektifi daha net göreceksiniz.

Bu arada ben Lavi projesi ile ilgili sadece resmi açiklamayi yazdim.Ancak projenin iptalinde Amerika'nin Israil'in zaten Çin'le isbirliginden dogan tepkisinin etkili oldugu konusuluyor.Bilirsiniz bazi seyler ancak fisiltiyla konusulabilir...

Ben size parayi nereden buluruz sorusunu degil parayi çikartacak pazari nereden buluruz sorusunu sordum.

Milyar dolarlarin dönecegi bir projede siz üretimi sadece yerli alima yükleyemezsiniz bunu dünyada basaran iki ülke var;Isveç ve SSCB ancak ikiside bu kahramanligi dünya daha serbest piyasa ekonomisinin elinde kivranmazdan önce yapmisti (zaten biri tarihe karisti...)

Her uçağın tasarımı için milyar dolarlık bütçeler tabii ki gerekmez. Ama av uçakları (air superiority fighters, fighter-bombers) gibi taktik savaş uçaklarını ve stratejik bombardıman uçaklarını ele alırsak bu uçakların realizasyonu için milyar dolarlık projeler gerekir. Düşünün bir kere; son derece kalabalık, yüksek düzey teknisyenlerden meydana gelmiş bir ekip uçağın temel tasarımını (basic design) yapıyor.Bu tasarım bir yıldan fazla sürüyor.Sonra bu tasarıma göre motor fabrikalarıyla temasa geçiliyor ve o fabrikalar da istenen evsafta motor geliştiriyorlar. Mevcut motorlardan biri seçilse bile muhakkak yeni modele adaptasyonu için revizyonu ve geliştirilmesi gerekiyor. Bunu yeni fırlatma koltuğu takip ediyor. Uçak kumanda sistemleri, daha da geliştirilmiş radar ve avionikler, HUD, MFD'ler, HOTAS gibi yeni veya mevcutların geliştirilmişleri dizayn ediliyor. Her birinin prototipi yapılıp deneniyor. Bu işlemlerin içine yüzlerce mühendis, teknisyen ve kalifiye işçi katılıyor. Ve bu işler de öyle bir iki ayda bitmiyor. İşte F-22 ve XF-35 projeleri önünüzde. Kaç sene sürdüğünü siz düşünün ve ödenen maaşları hesaplayın. Bu rakkama işletme masraflarını, dizayn ile ilgili masrafları ekleyin. Bu arada temel tasarım paralelinde yapılan ölçekli maketlerin rüzgar tünellerinde denenmesi gerekecektir, bu da ilave masraflar getirecektir.

Tabii bu arada motor deney standları, motor gücünü ölçmek için özel dinamometrelerin veya bremselerin yapımı da cabası. Bunların hepsi tamamlandı ama daha ortada uçak yok. Şimdi bütün gelişmiş parçalar teker teker projenin içine yerleştirilir. Sıra artık prototipe gelmiştir. Önce montaj standı yapılır. Sonra da sıra gelir prototipe. Önce deneyler. Sırasıyla yerde, havada sübsonik olarak ve nihayet süpersonik hızlarda performans testleri. Tabii uçak dizaynında elde edilen bulgular paralelinde revizyonlar yapılır. Bu çok uzun bir evredir. Yanılmıyorsam Sukhoi Su-27'nin çalışmaları 1974'de başlamıştır. Operasyonel oluşu ise yanılmıyorsam 1980 başlarıdır. Tabii bu sizlerin oldukça iyi bildiği bir filmdir. Ama her film iyi sonla sonuçlanmaz...

Tabii bu senaryo her zaman bir üretim modeliyle sonuçlanmaz. Bazı projeler daha prototip safhasındayken veya hizmete girmesine ramak kalmışken rafa kaldırılır. Örnek mi: Niye USAF'ta bir F-103 yok? Niye F-106'dan sonra F-110'a kadar uçak yok? Çünkü aradaki modeller ya prototip aşamasında veya ileri tasarım safhasında iptal edilmişlerdir. Rus VVS'nin alamadığı MiG 1.41 ve Sukhoi S-37 Berkut bu firmaları yıkımın eşiğine getirmiştir. Aynı durum ABD firmaları için de geçerlidir. XB-71'in hikayesini hepiniz bilirsiniz; TFX projesini de...Bu durumda harcanan paralar hebaya gider.

Diyelim ki herşey rast gitti, ortaya harika bir uçak çıktı. Tabii bu arada hükümet te projeyi şu veya bu nedenle iptal etmedi. Ama yukarıdaki işlemler için de 3.000.000.000,--Dolar harcadınız. Peki kaç tane yapıp satacaksınız? 100 tane ise SAAB'ın durumuna düşersiniz, çünkü uçağa ilave edilmesi gereken yalnız araştırma geliştirme masrafları payı 30.000.000,--Dolardır. Böyle bir uçağı kaça satacaksınız ve kime satacaksınız.Fiyatı 70.000.000,--Dolar civarında olacak bir uçağı kime satacaksınız? ABD olmadığınıza göre geliştirip te beğenmediğiniz bir uçağı zorla NATO ülkelerine ve diğer müttefiklerinize satma olanağınız da yok...Ayrıca bu kadar yükü bizim ekonomimiz kaldırabilir mi o da ayrı bir konu.

Beyler, onun için diyoruz ki, temel eğitim uçağı, ileri jet eğitim uçağı, taktik taarruz uçağı. Hatta bunları yaparken de teknik katkıda bulunacak bir yabancı firma ile işbirliğinde bulunmak. O zaman araştırma ve geliştirme masraflarını minimumda tutarak bir uçak geliştirmek mümkün olur. Onun için ben enazından başlangıçta hep bu tip uçakların üretiminden yana olmuşumdur.Minimum maliyetle işe yarar bir uçak yapabilmek için, yoksa Türk mühendisinin yetersiz olduğundan filan değil.

Hepinize en içten sevgi ve saygılarımla

Gatech den Ilkay Yavrucuk un yazisi, kendisi UAV projelerinde calisiyor, havacilik sanayiii sizden daha iyi taniyordur. :)

Konunun en can alici noktasi su: Helikopter, ucak gibi 'savas oyuncaklari', oyle 'yagini suyunu 3 ayda bir degistir, sur surebildigin kadar', tipinde araclar degil. Soyleki, bunlarin belirli ucus saatlerinin ardindan (ki bu sureler saatlerle olculur), bircok parcasinin degismesi gerekir. Tabiiki bu parcalari biz Tr de uretme iznimiz olmadigindan, ne yaparsak yapalim, birsekilde disa bagimliyiz. Daha teknik konusmak gerekirse, ilk alimda butur bir araca odenen para, o ucaga veya helikoptere hayati boyunca odenecek paranin sadece %5'i civarindadir. Gerisini siz dusunun.

http://controls.ae.gatech.edu/people/ilkay/Article/article26.htm

Şimdi başta takıldığımız kıstastan kurtulduğumuza göre ne eksik kaldı ki biz bu projelere start veremiyoruz.